[1] Pubblicato su «Acta Philosophica» VII (1998) 65-88.[2] Il Cursus Theologicus vide la luce tra il 1667 e il 1675. A noi interessa l’arbor praedicamentalis virtutum, che chiude il volume sesto del Cursus. Questo volume è opera del P. Juan de la Anunciación O.C.D. Qui citiamo l’edizione pubblicata a Parigi e a Bruxelles nel 1878. Il lettore interessato può rinvenire utili notizie sul Cursus nello studio del P. Enrique Del Sagrado Corazón, O.C.D., Los Salmanticenses. Su vida y su obra, Editorial de Espiritualidad, Madrid 1955. La traduzione alla lingua italiana è nostra.[3] Usiamo l’edizione veneta del 1750. La traduzione alla lingua italiana è nostra.[4] Cursus Theologicus, ed. cit., vol. VI, p. 445.[5] «(...) et diffinitur a Cajetano hoc modo: Aequitas est directio legis ubi deficit propter universale» (ibidem).[6] Ibid., p. 446.[7] Ibidem.[8] Ibidem.[9] «Ob majus bonum quod ex legis jam latae firmitate et veneratione communitati accrescit: cui firmitati, dubium non est, aliqualiter derogari per exceptiones. Unde epikeia utens, debet hoc totum considerare, tuncque solum contra verba legis operari, quando illorum observatio, attentis omnibus, majus infert nocumentum bono communi, quam legis praetermissio. Quocirca caute procedere oportet, quia id non saepe contingit» (Ibidem).[10] Ibidem.[11] Ibid., pp. 446-447.[12] Volume III, nn. 41-45, p. 54 dell’edizione veneta del 1750. Sull’epicheia nel Cursus Theologiae Moralis si veda Sala, G.B., Ist die Epikie auf das natürliche Sittengesetz anwendbar? Ein Versuch, einen Text des hl. Alfons von Liguori zu klären, «Theologie und Philosophie» 75/2 (2000) 379-383.[13] Cfr. Cursus Theologiae Moralis, vol. III, n. 42, p. 54.[14] Cfr. ibidem.[15] Cfr. ibid., nn. 44-45.[16] Sant’Alfonso Maria De’ Liguori, Theologia Moralis, lib. I, tract. II, cap.IV, III, n. 201; editio nova cura et studio L. Gaudé, Typographia Vaticana, Romae 1905, vol. I, p. 182.[17] P. Scavini, Theologia Moralis Universa ad mentem S. Alphonsi M. de Ligorio, lib. I, tract. II, disp. I, cap. VIII, n. 262, ed. Oliva, Mediolani 1865, vol. I, pp. 200-201. Nella Prefazione alla prima edizione della Theologia Moralis, riferendosi alle fonti utilizzate, scrive Sant’Alfonso: “Alia explicanda, alia addenda censui ex diversis probatorum doctorum auctoritatibus, nimirum S. Thomae, Lessii, Sanchez, Castropalai, Lugo, Laymann, Bonacina, Viva, Croix, Roncaglia et aliorum, praesertim Salmanticensium, qui communi aestimatione moralem hanc scientiam diffuse et egregie pertractant, quosque ipse inter ceteros frequentius familiares habui; ita ut fere omnia, quae iidem tot libris latiore calamo in examen revocant, breviter concinnata hic invenias, et praecipue quae ad praxim faciunt” (citato da L. Gaudé, nella prefazione dell’edizione della Theologia Moralis del 1905).[18] H. Noldin, Summa Theologiae Moralis, 28ª ed., F. Rauch, Oeniponte-Lipsiae 1941, vol. I, n. 160.[19] Ibidem.[20] Cfr. D.M. Prümmer, Manuale Theologiae Moralis secundum principia S. Thomae Aquinatis, 11ª ed., Herder, Friburgi Br. — Barcinone 1953, vol. I, nn. 231-233.[21] Ibid., n. 231.[22] Cfr. ibid., n. 233 e soprattutto n. 156.[23] Cfr. R. Egenter, Über die Bedeutung der Epikie im sittichen Leben, in "Philosophisches Jahrbuch", 53 (1940), pp. 115-127.[24] Cfr. J. Giers, Epikie und Sittlickeit. Gestalt und Gestalwandel einer Tugend, in R. Hauser — F. Scholz, Der Mensch unter Gottes Anruf und Ordnung (Festgabe Müncker), Düsseldorf 1958, pp. 51-67.[25] Cfr. E. Hamel, La vertu d'épikie, in "Sciences Ecclésiastiques" 13 (1961) 35-56; Fontes greci doctrinae de epikeia, in "Periodica de re morali, canonica, liturgica" 53 (1964) 169-185; L'usage de l'épikie, in "Studia Moralia" 3 (1965) 48-81.[26] J. Fuchs, Epikeia circa legem moralem naturalem?, in “Periodica de re morali, canonica, liturgica”, 69 (1980), pp. 251-270; si veda anche il capitolo VIII, Eccezioni — Epikeia e norme morali di legge naturale, del volume Etica Cristiana in una società secolarizzata, Piemme, Roma 1984, pp. 139-155.[27] Cfr. G. Virt, Epikie und sittliche Selbstbestimmung, in D. Mieth (hrsg.), Moraltheologie im Abseits? Antwort auf die Enzyklika "Veritatis splendor", Herder, Freiburg-Basel-Wien 1994, pp. 203-220; e Die vergessene Tugend der Epikie, in TH. Schneider (hrsg.), Geschieden, Wiederverheiratet. Abgewiesen? Antworten der Theologie, Herder, Freiburg-Basel-Wien 1995, pp. 267-283. Questo autore ha pubblicato un importante studio storico sul tema: Epikie — verantwortlichen Umgang mit Normen. Eine historisch-systematische Untersuchung zu Aristoteles, Thomas von Aquin und Franz Suarez, Grünewald, Mainz 1983. Per un breve riassunto delle tesi principali, Cfr. G. Virt, voce Epiqueya, in H. Rotter — G. Virt, Nuevo diccionario de moral cristiana, Herder, Barcelona 1993, pp. 177-179.[28] Cfr. M. Wittmann, Die Ethik des hl. Thomas von Aquin (München 1933), ristampa anastatica New York — Frankfurt 1963, p. 120.[29] Cfr. Über die Bedeutung..., cit. pp. 120 ss.[30] Cfr. La vertu d'épikie, cit., pp. 59-60.[31] "S. Thomas apparaît moins libéral que S. Albert en ce qui concerne l'usage de l'épikie (...) S. Thomas n'a pas réussi à valoriser entièrement la vertu d'épikie. Il y a chez lui une sorte d'hiatus entre doctrine et application, la première étant plus large que la seconde. D'une part, il nous offre une doctrine ample et dynamique, d'inspiration nettement aristotélicienne, sur la nature et le fondement de l'épikie. Il a su l'exprimer en des formules heureuses et définitives, que les rénovateurs ne manqueront pas d'utiliser et de développer. D'autre part, quand il passe au domaine de l'application il adopte une attitude précautionneuse. Il semble mal se défendre contre une certaine crainte que l'épikie nuise à la majesté de la loi ou à l'autorité du legislateur. On sent poindre également une certaine méfiance à l'égard du jugement du subordonné. Cela serait dû, selon Wittmann, à una influence platonicienne” (E. Hamel, L’usage de l’épikie., cit., pp. 57.59-60).[32] Ibid., p. 67.[33] Cfr. G. Virt, voce Epiqueya, cit., p. 178.[34] Cfr. Ibidem.[35] Cfr. Ibidem.[36] Cfr. Ibid., pp. 178-179.[37] Cfr. Ibid., p. 179.[38] Argomentano in questa linea, per esempio, H. Lepargneur, Os conceitos da "Veritatis splendor", in "Revista Eclesiastica Brasileira", 213 (1994), pp. 19-20; K. Hilpert, Glanz der Wahrheit: Licht und Schatten, in "Herder Korrespondenz", 47 (1993), pp. 626-627; J. Fuchs, Das problem Todsünde, in "Stimmen der Zeit", 212/2 (1994), p. 79.[39] Cfr. G. Virt, Epikia und sittliche Selbstbestimmung, cit., pp. 213-218.[40] D'ora in avanti verrà citata Lettera CDF 14/9/1994.[41] Cfr. G. Virt, 